Historia Australii




     Najdawniejsze ślady obecności człowieka (zobacz także Skrócone Kaledarium) na kontynencie datuje się obecnie, według znalezisk z Jinmium (płw. Kimberley) i Kakadu (Ziemia Arnhem), na 176-160 tysiąc lat p.n.e. W południowej części Australii (rejon Perth) wiek znalezisk jest młodszy pochodzą sprzed ok. 40 tysięcy lat lat. Było kilka teorii na temat przybycia ludzi na ten kontynent, według niektórych z nich ludzie przybyli do Australii w trzech zasadniczych fazach, różniących się pod względem antropologicznym. Datowanie tych faz jest bardzo rozbieżne jeszcze niedawno główną fazę sytuowano ok. 60 tysięcy lat temu. Migrację umożliwiał obniżony w epoce lodowcowej poziom wód. Migracja ta miała podobnież przebiegać trasą przez Azję Południowo-Wschodnią, Nową Gwineę i północno-wschodnie regiony Australii. Potem nastąpiło stopnienie lodów, a poziom morza Arafura podniósł się, co jednocześnie oznaczało, że droga poprzez pradawny ląd Sahul, lokowany w tamtym regionie, stała się właściwie zamknięta. Odtąd to też australijscy Aborygeni żyli w izolacji, a imigracja poprzez półwysep York była prawdopodobnie sporadyczna. Przybyłe ludy zamieszkiwały głównie wybrzeża, gdzie jak wiadomo były sprzyjające warunki przyrodnicze. Ludy te zwalczały się wzajemnie, czego dobrym przykładem jest wypiercie między innymi czarnoskórych negrytów na Tasmanię. Aborygeni, których liczbę w chwili przybycia białych szacuje się na 300-700 tysięcy, mówili kilkuset językami, prowadzili półkoczowniczy tryb życia, utrzymując się ze zbieractwa i myślistwa. Ich społeczność była zorganizowana w rodziny, wchodzące w skład grupy (klanu) tworzonej w oparciu o różne związki, m.in. totemiczne. Grupy te poruszały się po kręgu, który obejmował ziemie do nich należące, niektóre prowadziły życie osiadłe. Stopień rozwoju takich grup był wielce zróżnicowany, choć w ocenie białych przybyszów bardzo niski. Bogaty był natomiast świat duchowy Aborygenów, w którym ważną rolę odgrywały ceremonie, które wzmacniały poczucie wspólnoty klanu.James Cook Mocno związana z tym światem była również sztuka, w tym malarstwo, ryty naskalne, drewniane rzeźby.
     Chociaż odkrycie Australii dokonało się już w XVII wieku, dzięki wyprawom żeglarzy holenderskich: kpt. Janszoona (w 1606 roku dotarł do półwyspu York) oraz kpt. Hartoga (w 1616 roku dotarł do Australii Zachodniej), Europejczycy aż do początku XIX wieku nie zdawali sobie sprawy z rozległości kontynentu, ani też jego zwartości. Gdy w 1770 roku kpt. Cook osiągnął wschodnie wybrzeże Australii, nie był przekonany, iż jest ono związane z odkrytą wcześniej przez Holendrów tak zwaną Nową Holandią i dla odróżnienia obszar ten nazwał Nową Południową Walią. Wzięcie jej w posiadanie przez Cooka oznaczało przekształcenie jej w angielską kolonię. W 1786 roku rząd brytyjski postanowił utworzyć na nowoodkrytym obszarze, w rejonie Zatoki Botanicznej, w pobliżu późniejszego Sydney, osadę karną dla zesłańców, co miało służyć rozładowaniu sytuacji w przepełnionych dotąd więzieniach i na galerach. Wcześniej zesłańców karnie ekspediowano do Ameryki Północnej, co po powstaniu Stanów Zjednoczonych było już niemożliwe. W następstwie tej decyzji 26 stycznia 1788 do Australii dotarła Pierwsza Flota, która przywiozła ok. 1500 ludzi, głównie więźniów. Fakt ten uznaje się za początek nowożytnej Australii. Dowódca Floty, kpt. Phillip, został pierwszym gubernatorem Nowej Południowej Walii, której rubieże na zachodzie sięgały wówczas 135 południka.
     Przez kilka pierwszych lat sytuacja przymusowych osadników była bardzo ciężka. Więźniowie, którzy ukończyli odbywanie kary, otrzymywali niewielkie nadziały ziemi i stawali się wolnymi osadnikami, zajmowali się uprawą zbóż i hodowlą sprowadzonych z Indii owiec. Przekazywano im do dyspozycji skazańców, których utrzymywali w zamian za ich darmową pracę. Hodowla stopniowo zajęła dominującą pozycję w gospodarce. W latach 1803-04 utworzono pierwsze osady na Tasmanii (Ziemia Van Diemena), którą w ciągu niewielu lat skolonizowano. Przez długie lata stanowiła miejsce zsyłki szczególnie groźnych przestępców. W 1825 roku została przekształcona w odrębną kolonię. Przez długi czas kolonie australijskie nie cieszyły się zainteresowaniem imigrantów z zewnątrz. Wczesną elitę Nowej Południowej Walii stanowili oficerowie z personelu wojskowego chroniącego porządek w kolonii, którzy mając dostęp do dóbr oraz nadziałów ziemi szybko bogacili się, a w 1808 roku podnieśli nawet rebelię przeciwko gubernatorowi dążącemu do ukrócenia ich wpływów. Oni w największym stopniu korzystali z rozszerzenia obszaru kolonii, która w drugim dziesięcioleciu XIX wieku przekroczyła granice zakreślone przez Góry Błękitne. Wśród osadników coraz wyraźniej rysował się konflikt pomiędzy "ekskluzywnymi", to znaczy tymi, którzy nie posiadali karnej przeszłości, oraz "emancypowanymi", czyli wzbogaconymi więźniami, którzy odbyli już karę, a później zdołali osiągnąć niejednokrotnie znaczący dobrobyt, lecz niezależnie od zamożności przez długi czas byli pozbawieni wielu praw politycznych, w tym prawa do zasiadania w sądach czy radzie legislacyjnej. W 1839 roku specjalny akt zlikwidował ostatnie przepisy przeciwko "emancypowanym". W kolonialnym układzie politycznych zwano ich "wigami Zatoki Botanicznej" w przeciwieństwie do "ekskluzywnych" opatrywanych mianem "torysów". W ten sposób kształtujący się układ odzwierciedlał brytyjski. "Ekskluzywni" związani z układem władzy otrzymali szczególnie korzystne nadania ziemi. Wiele osób posiadało ziemię zajętą dla hodowli bydła i owiec bez żadnych tytułów prawnych proceder ten nazywano squatting. Walka o uregulowanie obrotu ziemią i określenie stosunków własności trwała aż po połowy XIX wieku.
     Dzięki badaniom geograficznym oraz podróżom takich badaczy jak Flinders, Sturt, Burke, Leichhardt, Eyre, Grey i inni trwał proces poznawania kontynentu oraz jego kolonizacji. W 1829 roku proklamowano utworzenie Australii Zachodniej, której główna osada mieściła się u ujścia Rzeki Łabędziej w miejscu późniejszego Perth i Fremantle. Chociaż ziemia była tam bardzo tania, warunki bytowe sprawiały, iż obszar ten nie cieszył się wielkim zainteresowaniem i przez wiele dziesięcioleci Australia Zachodnia była najbardziej zacofaną częścią Australii. Próby kolonizacji obszarów późniejszej Wiktorii trwały od początku XIX wieku, dopiero jednak w latach 30. na tym terenie pojawiły się trwalsze osady, którym nadano później nazwę Williamstown i Melbourne. W 1850 roku wyłączono ten obszar z Nowej Południowej Walii jako odrębną kolonię. W 1824 roku utworzono osadę Port Moreton, a w 1859 roku obszary te, znacznie rozszerzone poprzez odkrycia i osadnictwo, dały podstawę odrębnej kolonii Queensland. Pod wpływem protestów politycznych w 1840 roku zakąńczono transport więźniów do Nowej Południowej Walii, w 1853 roku na Tasmanię, w 1868 roku do Australii Zachodniej i był to koniec zesłańczego rozdziału w dziejach Australii, gdzie od 1788 roku wyekspediowano łącznie ok. 160 tysięcy osób (w tym ok. 25 tysięcy kobiet). Jedyną wolną od tego zjawiska kolonią była Australia Południowa, utworzona w 1834 roku jako miejsce wolnej kolonizacji. W 1863 roku w jej zarząd przekazano Terytorium Północne. Rozszerzanie strefy osadnictwa godziło w odwieczny byt Aborygenów, którzy pozbawiani swojej ziemi i niezdolni do włączenia się w świat białego człowieka masowo wymierali, a w przypadku Tasmanii wyginęli w całości.
Podróże Cooka      Akty z lat 1842 i 1850 stworzyły podstawy do ustanowienia legislatyw kolonialnych i uporządkowały sprawy terytorialne kolonii. Prawdziwy zwrot w gospodarczym rozwoju rolniczej dotąd Australii przyniosło odkrycie złota w 1851 roku w Wiktorii i Nowej Południowej Walii. Wkrótce na złotonośne pola napłynęły tysiące kopaczy z całego świata, a znaczna ich część pozostała na stałe. Wielkie ilości wydobytego złota przyniosły olbrzymi kapitał, który umożliwił dynamiczny rozwój zarówno obszarów górniczych, jak rolniczej Australii Południowej, która stała się ich żywnościowym zapleczem. Ogromnie zmienił się wygląd australijskich miast takich jak: Sydney, Melbourne, Adelaide czy Hobart, które dzięki inwestycjom nabrały europejskiego wyglądu. W latach 1855-56 australijskie kolonie otrzymały akty konstytucyjne, a ich ciała przedstawicielskie uzyskały charakter jedno- lub dwu-izbowych parlamentów, co spowodowało, że ożywiła się działalność różnych ugrupowań politycznych, które stopniowo przekształciły się w partie. Zarysował się również ruch związkowy, przez długi czas ograniczany antypracowniczymi przepisami. Umacnianie się kolonialnego parlamentaryzmu, a także rozszerzanie kompetencji tamtejszego zgromadzenia trwało do końca XIX wieku. Stopniowo wszędzie wprowadzono prawo powszechnego głosowania dla mężczyzn (dla kobiet na przełomie wieków), diety dla deputowanych, co umożliwiło działalność polityczną niezamożnym.
     Po wyczerpaniu się złota aluwialnego, które można było pozyskiwać prostymi metodami, hodowla szybko odzyskała dominującą pozycję w australijskiej gospodarce. Pozycja hodowców, zajmujących rozległe ziemie, budziła jednakże coraz większy opór farmerów, których pozycję wzmocniły akty prawne. W latach 1861-81 obszar australijskich zasiewów wzrósł czterokrotnie. Kolonie, a głównie Australia Południowa i Wiktoria, stały się ważnymi eksporterami zbóż, które wysyłano nawet do Wielkiej Brytanii. Wprowadzono także uprawę trzciny cukrowej. Przystąpiono do eksploatacji złóż miedzi, cyny, srebra i ołowiu, a dzięki poczynionym inwestycjom rozwijał się również przemysł, co zrodziło problem ceł ochronnych na wyroby importowane, dotyczący zarówno stosunków pomiędzy koloniami jak i ze światem zewnętrznym. Podzieliło to sfery polityczne Australii na zwolenników protekcji celnej oraz wolnego handlu. Mimo sprzeczności z brytyjską zasadą wolnego handlu, w 1895 roku kolonie uzyskały prawo kształtowania ceł preferencyjnych na towary z zagranicy oraz możliwość zawierania umów handlowych z innymi państwami. Odtąd protekcjonizm stał się zjawiskiem typowym dla Australii, a tamtejsze kolonie otrzymały w efekcie samorządność podatkową.
     U schyłku XIX wieku umocnił się ruch związkowy, a 1891 roku w Nowej Południowej Walii utworzona została jego polityczna siła Wyborcza Liga Pracy, zwana później Australijską Partią Pracy (Australian Labour Party, ALP). Laburzyści szybko stali się silnym ugrupowaniem parlamentarnym we wszystkich koloniach. Ich przeciwnikami byli liberałowie i konserwatyści, choć ugrupowania te stosunkowo późno przekształciły się w partie. Polem aktywności laburzystów była sfera pracownicza, socjalna i podatkowa. Tamtego czasu sięgają początki budowy australijskiego "państwa opiekuńczego", z wcześnie zaprowadzoną rentą starczą, a także arbitrażem pracowniczym.
     Rozwój gospodarczy kolonii, a także kształtowanie się poczucia australijskiej wspólnoty sprzyjały zamysłom o jedności w skali kontynentu. Istotną rolę w kształtowaniu się idei federacji odgrywała kwestia celna. Po kilkuletniej debacie, w latach 1898-99 w koloniach przeprowadzono referenda w sprawie wspólnego projektu konstytucji, który uzyskał akceptację Londynu, w efekcie czego 1 stycznia 1901 roku proklamowano utworzenie Związku Australijskiego. Związek uzyskał status dominialny, podobnie jak wcześniej Kanada. Związki z imperium były bardzo silne, choć bardziej w sferze mentalnej a nie politycznej. Jeszcze przez długi czas Australijczycy czuli się przede wszystkim poddanymi Korony brytyjskiej, której symbolem był monarcha, reprezentowany na miejscu przez gubernatora generalnego. Do wybuchu I wojny światowej zdołano jednakże osiągnąć znaczny stopień unifikacji wewnętrznej oraz utworzyć ogólnoaustralijski rynek. Scenę polityczną zdominowała rywalizacja dwuch przeciwstawnych ugrupowań: laburzystów i liberałów.
Korpus Wojskowy Australii i Nowej Zelandii (ANZAC)      Podczas I wojny światowej Australia czynnie opowiedziała się po stronie Wielkiej Brytanii, a jej siły zbrojne, utworzone drogą ochotniczego zaciągu, walczyły m.in. w ramach Korpusu Wojskowego Australii i Nowej Zelandii (ANZAC) na Bliskim Wschodzie, we Francji i na półwyspie Gallipoli (to ostatnie miejsce stało się symbolem australijskiego poświęcenia dla sprawy imperium i odegrało dużą rolę w kształtowaniu się poczucia odrębności narodowej). W sumie wyekspediowano za morze ok. 330 tysięcy żołnierzy, z czego ok. 60 tysięcy zginęło lub zmarło. Zaangażowanie w wojnę emancypowało Australię na arenie imperialnej i międzynarodowej. W 1923 roku Australia, jak inne dominia, otrzymała prawo samodzielnego podpisywania układów międzynarodowych, a resztki kolonialnej zależności zlikwidował statut westminsterski z 1931 roku. Odtąd Australia mogła prowadzić samodzielną politykę zagraniczną.
     Okres międzywojenny przyniósł budowę podstaw przemysłu ciężkiego. Stworzyło to przesłanki dla późniejszego dynamicznego rozwoju gospodarczego. Jednak długo jeszcze gospodarka pozostała uzależniona od eksportu tradycyjnych surowców: wełny, mięsa, produktów roślinnych oraz kopalin, co dotkliwie dało o sobie znać w okresie wielkiego kryzysu ekonomicznego, który dotknął Australię już w 1928 r., a dopiero 10 lat później australijska produkcja powróciła do poprzedniego poziomu. Układ polityczny tworzyły: Partia Pracy oraz ugrupowania prawicowe: Partia Wiejska (Country Party, CP) i Partia Zjednoczonej Australii (United Australian Party, UAP), na której gruncie w 1944 roku R.G. Menzies utworzył Liberalną Partię Australii (Liberal Party of Australia, LPA). Przez cały niemal okres międzywojenny władzę sprawowała koalicja liberalno-agrarna UAP-CP i dopiero w 1941 władzę na 8 lat przejęli labourzyści.
     Wraz z wybuchem II wojny światowej Australia ponownie czynnie zaangażowała się po stronie Wielkiej Brytanii. Już w 1939 roku organizowano ochotnicze Australijskie Siły Imperialne, przeznaczone do służby poza kontynentem. Australijczycy uczestniczyli w walkach na Pacyfiku, Dalekim Wschodzie, w Europie i Afryce. Wielkie straty ponieśli w obronie Singapuru, a ekspediując za morza znaczące siły niemal pozbawili się zdolności obronnych. Osłabienie wiary w brytyjską potęgę militarną spowodowało przeorientowanie się Australii na USA w pierwszej połowie 1942 roku, gdy realnie obawiano się inwazji japońskiej. Dla USA Australia stała się głównym bastionem dla przyszłej kontrofensywy, co odsunęło od niej zagrożenie, nie liczyła się jednak jako partner, toteż powiązania między obu krajami kształtowały się powoli dopiero po wojnie. W 1945 roku liczba mieszkańców Australii wynosiła 7,4 mln, a w 1970 roku 12,6 mln. Wzrost ten wiązał się w istotnej mierze z programami imigracyjnymi, jakie rząd uruchomił dla uchodźców z Europy. W latach 1945-72 na kontynent przybyło m.in. ok. 157,8 tysięcy Włochów, 77,6 tysięcy Greków, 71 tysięcy Polaków w ramach tak zwanej imigacji sponsorowanej (assisted imigration), która już w pierwszej połowie XIX wieku była w Australii obowiązującą praktyką regulowania napływu obcych. Aż do 1973 roku konsekwentnie realizowano zasadę "białej Australii", umożliwiając stały pobyt jedynie białym imigrantom. Konflikty na tym tle miały miejsce już w połowie XIX wieku, w związku z napływem Chińczyków i wyspiarzy z Oceanii.
     W latach 1949-72 rządy sprawowała koalicja liberałów i CP. Później przejęli je laburzyści i utrzymali (z krótką przerwą) do 1996 r. Wówczas to sympatie wyborców ponownie zjednali sobie liberałowie z LPA, rządzący w koalicji z kontynuatorką Partii Wiejskiej Narodową Partią Australii (National Party of Australia, NPA). W powojennym półwieczu ogromnie zmieniło się oblicze Australii, która stała się zamożnym, nowoczesnym krajem i prawdziwą regionalną potęgą. Głównym źródłem inwestowania stał się kapitał amerykański i z jego udziałem dokonano gruntownej przebudowy gospodarki, a dzięki pozyskaniu wysokiej technologii, a także relatywnie taniej, napływowej sile roboczej, ogromnie rozbudowano potencjał przemysłowy. Rządy laburzystów przyniosły wielki rozwój sfery bezpieczeństwa socjalnego, mającej niewiele odpowiedników w świecie, relacje pomiędzy pracodawcami i pracobiorcami ujęte zostały w specjalny system porozumień, gwarantujących kontrolę nad płacami i ich wzrostem, związki zawodowe odgrywały bowiem i odgrywają w Ameryce ogromną rolę. Po referendum w 1967 roku Aborygeni uzyskali prawa obywateli Związku Australijskiego, których wcześniej nie posiadali. Umożliwiło to ich emancypację, a także podjęcie problemu utraconych ziem przełom stanowił wyrok Sądu Najwyższego w nazywanej przez wszystkich sprawie Mabo z 1992 roku, uznający tubylczy tytuł do ziemi. W wyborach 1996 roku sukces odnieśli liberałowie. Władzę przejęła koalicja partii: Liberalnej i Narodowej (wybory w 1998 roku przyniosły ponowne zwycięstwo tym ugrupowaniom). Zmianę preferencji społeczeństwa australijskiego wiązano z obawami o spadek stopy życiowej, zapoczątkowany za rządów laburzystów, niechęcią do integracji z regionem Azji oraz protestami wobec roszczeń Aborygenów (podejmowane są próby ich ograniczenia).





Przejdź:

Fauna Australii
Flora Australii
Kalendarium
Sztuka Australii
Ciekawostki
Aborygeni
Strona główna
Powrót na górę