SZTUKA AUSTRALII

    W okresie poprzedzającym kolonizację Australii rozwijała się sztuka ludności rodzimej (Aborygeni). Sprzed dziesiątków tysięcy lat pochodzą ślady malowania ochrą na kamieniu i skale, odnalezione w rejonie jez. Mango, Miriwun Reniff, w jaskini Clogga na Ziemi Arnhem czy jaskini Koonalda w południowej Australii; sztuka naskalna Aborygenów była zawsze ściśle związana z ich wierzeniami i życiem społecznym; są to ryty o motywach geometrycznych, rysunki zwierząt, sceny polowań i inne. Malowano na skałach, drewnie, korze eukaliptusa z użyciem glinek, ochry, węgla, a nawet krwi. Zbliżoną formą wyrazu było malowanie ciał. Spośród malowideł skalnych bardzo popularne są pochodzące z Ziemi Arnhem i płw. Kimberley wyobrażenia "Wandżina" (Wandjina) przodka o kształtach człowieka i cechach bóstwa związane z deszczem i płodnością. Inną znaną formą są "mimi", rodzaj duchów wyobrażanych przy pomocy kresek. Interesujące jest również "malarstwo rentgenowe", gdzie oprócz kształtów zewnętrznych zaznaczano również organy wewnętrzne. Bardzo starannie przedstawiono przedmioty codziennego użytku, m.in. broń. Przez wiele wieków sztuka Aborygenów traktowana była marginalnie, w ostatnich dziesięcioleciach zainteresowanie nią zdecydowanie wzrosło. Wielu artystów aborygeńskich, tworzących według dawnych wzorów i technik, osiągnęło ogromną popularność.

    Przybycie białych emigrantów w 1788 stanowi wyraźną cezurę w dziejach sztuki na kontynencie australijskim. Pierwsze budynki stawiane przez zesłańców z kamienia, drewna lub cegły, powstawały według amatorskich projektów. Z początku XIX wieku przystąpiono do wznoszenia bardziej okazałych budowli, reprezentujących popularny w ówczesnej Anglii styl georgiański. Znanym architektem tamtego czasu był F. Greenway, jego dziełami są m.in. kościoły Św. Jakuba w Sydney i Św. Mateusza w Windsorze. Styl georgiański dominował także w projektach takich miast jak Sydney, Melbourne czy Adelaide. Wzbogacenie dość prostych dotąd form przyniósł boom budowlany związany z gorączką złota. Melbourne zyskało wówczas wybitnie europejskie oblicze. Wznoszono liczne gmachy w stylach nawiązujących do klasycznych, według projektów m.in. L. Terry'rgo i W. Wardella. W centrach wielkich miast stawiano monumentalne budowle (budynek kolonialnego parlamentu w Melbourne 1886); gmachy użyteczności publicznej były zazwyczaj klasycystyczne, budowle sakralne przeważnie neogotyckie. Wyjątkowo wyszukaną formę i wystrój zyskał Queen Victoria Building w Sydney (1893 - 98, G. McRae). W pocz. XX w. upowszechnił się styl "federacyjny", charakteryzujący się stosowaniem klinkierowej cegły i asymetrią form, nawiązującą do secesji. Rezydencje prywatne wznoszono według wzorów nawiązujących do stylu Tudorów oraz "hiszpańskich misji". W okresie międzywojennym upowszechnił się funkcjonalizm. Wielkim przedsięwzięciem w 1913 - 27 była budowa od podstaw miasta Canberry, według jednolitego projektu amerykańskiego architekta W.B. Griffina. Do znanych pomników architektury Australii zaliczyć trzeba: most w Sydney (1932), stadion olimpijski w Melbourne (1956), Akadademię Nauk (1959) oraz "Nowy Parlament" w Canberze, zaprojektowany i wykonany przez firmę Mitchell-Giurgol (1988), wkomponowany we wzgórze, najbardziej znany jest jednak gmach opery w Sydney (1959 - 73, zdjęcie obok), wybudowany według projektu duńskiego architekta J. Utzona. Nowe budowle o śmiałych formach wznoszone są w związku z olimpiadą w Sydney w 2000 (stadion olimpijski według projektu polskiego architekta E. Obiały, 1999).