| Spis treści: | ||
|---|---|---|
| Homer | Sokrates | Demokryt z Abdery |
| Pitagoras | Platon | Perykles |
| Arystoteles | Heraklit z Efezu | Herodot |
| Tales z Miletu | ||
Poeta grecki, który jest uważany za autora Iliady i Odysei, 2 wielkich eposów, pierwszych utworów literatury eur.; wg tradycji Homer był ślepym śpiewakiem wędrownym (aojdowie), a o miano jego ojczyzny spierało się 7 miast. Zagadnienie autorstwa, tzw. kwestia Homerowa, jest przedmiotem sporu rozpętanego wystąpieniem F.A. Wolfa w XVIII w.; wg tzw. pluralistów poematy zostały spisane i złożone w całość w Atenach w VI w. p.n.e. z przekazywanych ustnie pieśni różnych autorów (cykliczni poeci). Tę opinię miały potwierdzać pewne niekonsekwencje w tekstach; tzw. unitaryści natomiast dowodzili jedności kompozycji i techniki poetyckiej. Z nowoczesnych analiz wynika, że Iliada i Odyseja są efektem długiego, sięgającego epoki mykeńskiej rozwoju gr. poezji epickiej, przekazywanej ustnie; jej dorobek w postaci repertuaru pieśni bohaterskich oraz techniki poetyckiej wykorzystał poeta (jeden lub dwóch?) dla stworzenia wielkiej, starannie przemyślanej kompozycji. Znajomość poematów Homera stała się podstawą wykształcenia w Grecji, inspirowały one całą literaturę i sztukę staroż., były uważane za skarbnicę wszelkiej wiedzy; z badań nad poezją Homera narodziła się filologia, od przekładu Odysei na łacinę Liwiusza Andronikusa rozpoczęła się literatura rzym.; wielka epika eur. kształtowała się pod wpływem Homera (Wergiliusz, Dante, A. Mickiewicz). Od XVII w. pojawiały się tłumaczenia dzieł Homera, w Polsce, m.in. J. Kochanowskiego, F.K. Dmochowskiego (pierwszy pełny przekład), J.I. Przybylskiego, z nowszych J. Wittlina, J. Parandowskiego, K. Jeżewskiej, J. Wieniewskiego.
ILIADA grecki poemat epiczny (epos), przypisywany Homerowi. Jego treścią jest epizod (ok. 50 dni) z 10 roku wojny trojańskiej, przedstawiający przyczyny, przebieg i skutki gniewu Achillesa, obrażonego na Agamemnona, śmierć Hektora i jego pogrzeb. Epopeja, podzielona przez uczonych aleksandryjskich na 24 księgi, jest arcydziełem sztuki poetycznej, cennym źródłem do poznania obyczajów, religii, instytucji społecznych, zarówno czasów współczesnych Homerowi, jak i okresu wcześniejszego; tłumaczona na wiele języków, na język polski m.in. przez: F.K. Dmochowskiego (1801 - 03), I. Wieniewskiego (Londyn 1961), K. Jeżewską (1972).
ODYSEJA grecki poemat epiczny (epos) przez uczonych aleksandryjskich podzielony na 24 księgi. Treścią Odysei są przygody Odyseusza w drodze powrotnej spod Troi na Itakę; tułaczkę bohatera zamyka jego przybycie na Itakę i rozprawa z zalotnikami żony, Penelopy. Odyseja jest obok Iliady najwyższym osiągnięciem epiki greckiej. epika ta była wysoko ceniona w Rzymie. Od początku XVII wieku tłumaczona na wiele języków zachodnioeuropejskich, w Polsce miała od 1815 kilka tłumaczenie, ostatnie było z 1981.
Filozof grecki nauczyciel Platona. W młodości związany ze stronnictwem peryklejskim, ostatecznie stał się przeciwnikiem demokracji, co było prawdziwym powodem wytoczonego mu 399 procesu; skazany na śmierć przez otrucie cykutą. Sokrates nie stworzył zamkniętego systemu filozoficznego. Podkreślając świadomość własnej niewiedzy ("wiem, że nic nie wiem"), uznawał istnienie absolutnego dobra i absolutnej prawdy, a prowadzenie ludzi ku jej poznaniu za swą misję życiową; środkiem poznania była według Sokratesa metoda żywego dialogu, złożonego z części kryt. (metoda elenktyczna zbijanie argumentów rozmówcy) i z części konstruktywnej (metoda majeutyczna, to znaczy położnicza pomoc w dochodzeniu do prawdy); uważał, że bezwzględnym i najwyższym dobrem człowieka jest cnota moralna, wiążąca ze sobą dobro i pożytek oraz udzielająca szczęścia; warunkiem dostatecznym cnoty jest wiedza etyczna, a wszelkie zło pochodzi z nieświadomości (etyczny intelektualizm). w uzasadnieniu osobistych decyzji Sokrates powoływał się na wspomagający jego intelekt głos wewnętrznym, będący pomocą bóstwa. Poglądy Sokratesa są znane głównie z przekazów Platona i Ksenofonta.
Filozof grecki twórca atomizmu. Naturę pojmował jako ciągły ruch materialnych, niepodzielnych i wiecznych cząstek (atomów), których połączenie daje w efekcie różnorodne ciała. Był zwolennikiem determinizmu, uważał, że konkretny ruch ma zawsze konkretną przyczynę; sformułował teoriopoznawczą koncepcję tzw. idoli, tj. "odbitek" (obrazów) form rzeczy przenikających do narządów zmysłowych i umożliwiających poznanie; przedstawiciel mimetycznej (mimesis) teorii sztuki, do poglądów na kulturę wprowadził ideę rozwoju (jako realizacji potrzeb); uznawał więź społ. za wynik potrzeby wzajemnej pomocy i obrony, a państwo za efekt potrzeby harmonizowania sprzecznych interesów jednostek; głosił etyczny postulat zachowania umiaru, niemal cały dorobek naukowy Demokryta z Abdery zaginął, ale poglądy jego wywarły wpływ na rozwój filozofii materializmu.
Grecki matematyk i filozof z Samos, półlegendarny założyciel słynnej szkoły pitagorejczyków w Krotonie. Ze względu na brak pism trudno odtworzyć poglądy Pitagorasa, któremu jego uczniowie chętnie przypisywali swoje koncepcje. Pitagoras jako inicjator religijno-etycznych zainteresowań pitagorejczyków jest uważany również za twórcę początków teorii liczb, autora twierdzenia Pitagorasa, koncepcji harmonii kosmosu.
PITAGOREJCZYCY, w węższym znaczeniu tzw. Związek Pitagorejski, założony w Krotonie w VI w. p.n.e.. Było to bractwo religijne (praktyki ascetyczne i misteria) łączące religijny mistycyzm z programem badań naukowych, głównie w zakresie nauk matematycznych i przyrodniczych. Pitagorejczycy prezentowali konserwatywny program polityczny i etyczno-społeczny, związek w Krotonie istniał do 440. W szerokim znaczeniu pitagorejczykami nazywa się zwolenników kierunku religijnym, filozoficznym i naukowym nazywanego pitagoreizmem, rozwijającego się głównie w V - III wieku p.n.e. Pitagorejczycy wprowadzili do filozofii religii koncepcję duszy głosząc, że jest ona w stosunku do ciała niezależna i trwalsza, a tylko z powodu grzechu łączy się chwilowo z różnymi ciałami (reinkarnacja), jako jej więzieniami, z których jednak może się w końcu wyzwolić dzięki pokucie i misteriom. W metafizyce przyjmowali, że zasady wszelkiego bytu to liczby, a realne są jedynie cechy ilościowe. Byli także zwolennikami dualizmu, podkreślając zarazem, że świat, nazywany przez nich kosmosem, jest urządzony zgodnie z harmonią. w dziedzinie nauk rozwijali matematykę, byli też twórcami wielu koncepcji z dziedziny muzyki, akustyki, astronomii, kosmologii i medycyny. Na przełełomie I wieku p.n.e. i I wieku n.e. doszło do częściowego odnowienia pitagoreizmu (tzw. neopitagoreizm) w postaci syntezy jego wątków religijnych z różnymi nurtami filozofii.
Filozof grecki, uczeń Sokratesa, twórca platonizmu, założyciel szkoły zwanej Akademią Platońską. Głosił, iż idee, czyli pojęcia ogólne (szczególnie moralne i log.), istnieją realnie jako czyste własności (powszechniki) bądź jako niezmienne prawzory zmiennych rzeczy; w kosmologii przyjmował, że świat jest urządzony celowo i harmonijnie przez swego sprawcę (Demiurga), który go zbudował z odwiecznej materii; przejął od Sokratesa i rozwinął koncepcję duszy nieśmiertelnej jako czynnika witalnego (źródło życia), moralnego (czyniła z człowieka podmiot moralny) oraz racjonalnego (pozwalała poznać prawdy wieczne), w późniejszym okresie Platon nadał jej również znaczenie kosmologiczne. Twierdząc, że człowiek to dusza władająca ciałem, przyjmował niezależność duszy od ciała, które jest jego więzieniem, i uważał, że śmierć jest wyzwoleniem dla duszy; z koncepcją preegzystencji duszy łączył pogląd o posiadaniu przez nią wiedzy wrodzonej (natywizm), uświadamianej przez przypominanie (anamneza), sądził, że jedynym poznaniem o charakterze wiedzy jest rozumowe poznanie idei ( racjonalizm, idealizm), będące ujęciem powszechnie obowiązujących prawd apriorycznych; przeciwstawiał tę wiedzę mniemaniu wyrażającemu prawdy względne, tymczasowe i warunkowe. W związku z tym utożsamiał filozofię z dialektyką, stanowiącą uporządkowany system hipotez dotyczących sensu pojęć ogólnych lub bezpośrednim ogarnięciem idei przez rozum; w etyce uważał, że cnota jest ładem i harmonią duszy oraz wprowadził klasyfikację cnót; postulował stopniowe osiąganie dóbr idealnych (u ich szczytu znajduje się idea dobra), do których człowiek dochodzi przez dobra realne, Platon sformułował też koncepcję idealnego państwa, zgodnie z koncepcją ustroju autorytarno-nomokratycznego, uzasadnianego hierarchicznym zróżnicowaniem dusz ludzkich wg ich moralnej predyspozycji do rodzenia (rolnicy), walki (żołnierze) i rządzenia (mędrcy). W estetyce stawiał za wzór twórcę jako natchnionego boskim szałem pośrednika między bogami a ludźmi, pogardzał twórcą będącym jedynie naśladowcą rzeczy. Koncepcje Platona wywarły znaczny wpływ na rozwój filozofii starożytnej oraz średniowwieczną (chrześcijańską), stały się inspiracją późniejszych kierunków i szkół filozofii. Dzieła Platona niemal w całości przetrwały do naszych czasów. Mają przeważnie charakter dialogów, do najważniejszych należą: Sofista, Polityk, Uczta, Fajdros, Gorgiasz, Teajtet, Państwo, Timajos, Fedon, Prawa (liczne tłumaczenia, zwł. od XIX wieku, m.in. W. Witwickiego ostatnie niepełne wydanie zbiorowe 1957-61).
Syn Ksantipposa, ateński mąż stanu. Ze strony matki wywodził się z rodu Alkmeonidów, był uważany za twórcę demokracji. W okresie jego największych wpływów (444 - 429) Ateny stały się pierwszą potęgą Grecji. Zainicjował wielki plan budowy, którego wynikiem było wzniesienie Partenonu, Propylejów, Erechtejonu na Akropolu ateńskim, przyczynił się także do zakończenia prac nad murami obronnymi łączącymi Ateny z Pireusem (tak zwane Długie Mury). Za sprawą Peryklesa doszło do umocnienia pozycji Aten w I Ateńskim Związku Morskim, który przekształcił się ostatecznie w imperium ateńskie. W polityce wewn. dążył Perykles do zwiększenia udziału ludu w rządach; służyło temu wprowadzenie wynagrodzeń za sprawowanie pewnych funkcji publicznej (sędziego, członka Rady Pięciuset). Dzięki swojemu autorytetowi i zaufaniu obywateli wielokrotnie przeprowadzał wnioski na eklezji (zgromadzeniu pełnoprawnych obywateli), która była głównie organem władzy w Atenach; wpływając na decyzję eklezji, Perykles przez wiele lat kierował polityką państwa, od 444 nieprzerwanie piastował funkcję stratega. Usiłował zażegnać konflikt ze Spartą, gdy jednak uznał go za nieuchronny, dążył do zmobilizowania Ateńczyków w obliczu wojny. Zmarł 429 w wyniku zarazy, która wybuchła w mieście.
Był on filozofem greckim, najwszechstronniejszym myślicielem i uczonym starożytności, którego działalność filozoficzna i naukowa obejmowała niemal wszystkie dziedziny ówczesnej wiedzy. W 367 - 347 p.n.e. w Akademi Platońskiej, 335 p.n.e. założył własną szkołę filozoficzną w Atenach, tzw. Likejon, w której przez 12 lat nauczał i kierował pracami uczniów (perypatetycy). W ontologii (metafizyce) głosił hylemorfizm twierdząc, że każda rzecz jako byt jednostkowy jest zbudowana z dwóch niesamodzielnych zasad wewnętrznych: formy (pojętej jako czynnik aktywny, kształtujący rzecz danego rodzaju) oraz materii (pojętej jako bierne tworzywo, stanowiące podłoże wszelkiego stawania się i wszelkiej egzystencji konkretnej). Obok dwóch przyczyn wewnętrznych (formalnej i materialnej), działają zawsze dwie przyczyny zewnętrzne (sprawcza i celowa), Arystoteles odróżnił byt samodzielny (substancję) od niesamodzielnego (przypadłości). W filozofii przyrody podał określenie ruchu jako urzeczywistniania się przez formę możliwości zawartych w materii oraz sformułował podstawy fizyki, astronomii, zoologii, fizjologii, embriologii, botaniki. W psychologii określił człowieka jako ożywiony byt rozumny, zbudowany z ciała i duszy, działającej na tzrech poziomach: wegetatywnym, zwierzęcym i rozumowym. we władzach poznawczych odróżnił 2 intelekty: bierny i czynny; poznanie ludzkie dzielił na teoret. i prakt., w którym odróżniał poznanie dotyczące działania i wytwarzania, w etyce głosił eudajmonizm i formułował teorię cnót. Rozwinął także naukę o państwie (politykę), Arystotelesa uważa się za twórcę logiki. Dorobek filozoficzno-naukowy Arystoteles wywarł przemożny wpływ na dalszy rozwój nauki i filozofii europejskiej, zwłaszcza średnioweczną (arystotelizm). Z jego pism zachowały się dzieła logistyczne (Organon), filozoficzne, biologiczne, psychologiczne, dzieła dotyczące tak zwanej pierwszej filozofii (Metafizyka, wyd. pol. 1983) i inne (m.in. Polityka, wyd. pol. 1953, Etyka nikomachejska, wyd. pol. 1956, Krótkie rozprawy psychologiczno-biologiczne, wyd. pol. 1971). Pisma dotyczące teorii literatury i sztuki (Poetyka, wyd. pol. 1939, nowy przekład 1983), podstawowe wyd. dzieł: Arystotelis Opera. Graece-Latine cum scholiis (wyd. Academia Regia Borussica, t. 1 5 1831 - 70), w przekładzie pol. Arystoteles. Dzieła wszystkie (t. 1 7 1990 - 94).
Kolejny filozof grecki, zwany ojcem dialektyki. heraklit był także przedstawicielem jońskiej filozofii przyrody, za zasadę rzeczy (uważał ogień; twierdził, że główną cechą rzeczywistości jest zmienność - gr. panta rhei 'wszystko płynie') i dlatego nie ma bytu, a tylko stawanie się; w konsekwencji wszystko jest względne, a świat jest odwiecznym procesem dialektycznej przemiany przeciwieństw ("niepodobna wstąpić dwukrotnie do tej samej rzeki"); Heraklit z Efezu, odrzucając ingerencję bogów w powstanie i losy Wszechświata, sądził, że rozum (logos) jest siłą kosmosu, której wszystko podlega; wypowiadał się krytycznie o poznaniu zmysłowym, w etyce głosił potrzebę istnienia przeciwieństw (np. dobra i zła).
Historyk grecki z Halikarnasu w Azji Mniejszej, zwany też ojcem historii. Autor Dziejów (wydanie polskie 2 1959) w 9 księgach (podział i nazwy ksiąg od imion muz późniejsze). Dzieła zawierają zawiązki krytyki historycznej, poświęcone głównie wojnom perskim. W przedstawieniu wydarzeń Herodota dał wyraz przekonaniu o istnieniu w świecie ładu moralnego, bóstwo karze za akty pychy i samowoli tak narody (np. Persów), jak i jednostki; dzieło Herodota napisane w dialekcie jońskim, zawierające także obszerne materiały etnogr. i geogr., zebrane podczas licznych podróży, cenione przez starożytnych, rozpowszechniało się w zach. Europie od schyłku XV wieku, w Polsce od XVI wwieku, pierwsze tłum. pol. 1861 62.
Dzieje Herodota nazywane też Historią, pierwsze dzieło uznawane za pracę historyczną, oparte na źródłach, świadectwach pośrednich i bezpośrednich obserwacjach. Wprawdzie widoczny jest jeszcze w utworze Herodota nota bene o znacznych walorach literackich wpływ logografów, czyli na wpół bajecznych opowiadań o przeszłości, ale pisarz najwyraźniej oddziela to, co uważa za pewne od wiadomości wątpliwych lub wręcz legendarnych. Utwór ogniskuje się wokół wojen perskich, będąc zarazem apologią greckiej demokracji. Herodot pogardza tyranią wschodnią, a sławi ustrój Aten: swoboda obywatelska jest znakomitą rzeczą. Bo i Ateńczycy, dopóki żyli pod tyranami, nie górowali w wojnie nad żadnym z okolicznych ludów; a uwolnieni od tyranów, stali się bezprzecznie pierwszymi. Dowodzi to, że, uciskani rządami, rozmyślnie byli opieszali, gdyż pracowali dla pana; lecz skoro stali się wolnymi, każdy pragnął dla siebie samego pracować.
W pierwszej księdze głównym bohaterem jest Krezus, król lidyjski, który zachęcony przez wyrocznię w Delfach do wojny z Persami Herodot często przywołuje zagadkowe wersety Pytii ulega przewadze perskiego władcy Cyrusa. Wówczas to okazuje się, że Krezus wyroczni nie pojął, źle czytał proroctwa i nie zadawał odpowiednich pytań. Od tego momentu opowieść przeradza się w opis podbojów perskich, a potem wojen z Grekami.
Dla historyka to okazja do przekazania wielu wiadomości etnograficznych o podbijanych ludach, ich obyczajach, wierzeniach, kulturze, a także warunkach geograficznych Herodot pierwszy na przykład uznaje Morze Kaspijskie jako samodzielny zbiornik wodny. Interesuje go życie w wielu przejawach, nie pomija wiadomości o zwierzętach (znakomity opis krokodyla), o obyczajach funeralnych (opis balsamowania zwłok w Egipcie), budownictwie (piramida Cheopsa) czy metodach leczniczych (lewatywy u Egipcjan). Wiele uwagi poświęca mitom i literaturze zwraca uwagę inna wersja porwania pięknej Heleny i argumenty przeciw uznawaniu hymnów pseudohomeryckich za dzieło autora Iliady.
Następcy krytykowali Herodota, nazywając go bajarzem, ale to jego dzieło utorowało im drogę.
Grecki filozof i matematyk, prawdopodobnie pierwszy uczony i filozof europejski, jeden z twórców jońskiej filozofii przyrody. Uznając wodę za początek wszystkiego, zapoczątkował filozofię, poszukiwanie pierwszej zasady, z której powstała wszelka natura (gr. physis). Podczas licznych podróży handl. zapoznał się z osiągnięciami matematyki i astronomii Egiptu, Fenicji i Babilonii. Talesowi przypisuje się podanie tzw. twierdzenia Talesa, a także przewidzenie zaćmienia Słońca na 585 r. p.n.e., zmierzenie wysokości piramid za pomocą cienia (na podstawie podobieństwa trójkątów), wykazanie, że średnica dzieli okrąg na połowy, a także niekiedy podanie twierdzenia o równości kątów przy podstawie trójkąta równoramiennego, twierdzenia o równości 2 trójkątów mających równe 1 bok i 2 kąty oraz odkrycie, że przy przecięciu się 2 prostych otrzymuje się równe kąty.