Dzieje starożytnej Grecji

    Wydaje się, że w X wieku p.n.e. w Grecji ponownie nastał okres stabilizacji, które zapoczątkowało odrodzenie się życia w miastach. Większość miast budowano wokół akroplu, czyli obwarowanej twierdzy na szczycie wzgórza. W akropolu chroniła się cała ludność miasta i najbliższej okolicy w czasie wojny. Tradycje te najprawdopodobniej zapoczątkowali jońscy Grecy, którzy często byli zagrożeni ze strony swoich sąsiadów ze strony Azji Mniejszej. Tak naprawde życie w kontynentalnej Grecji w pełni odrodziło się dopiero około VIII wieku p.n.e. Mniejsze i większe miasta greckie były już wtedy niezależnymi państwami, którymi rzadzili dynastyczni królowie lub arystokratyczna oligarchia. Miasto-państwo (w greckim polis - stąd polityka miało stanowić podstawowa jednostke polityczna Grecji aż do IV wieku p.n.e.

Ekspansja Greków

    Względny spokój i stabilizacja, a także usprawnione metody uprawy, sprawiły, że w IX wieku p.n.e. populacja Grecji zaczęła rosnąć. W wieku VIII pn.e. tendencja ta uległa nasileniu: na przestrzeni stu lat po 800 roku p.n.e. liczba mieszkańców Attyki (regionu wokół Aten) zwiększyła się sześciokrotnie. Wzrost populacji pociągnał za soba wzrost zamożności; w IX wieku p.n.e. poważnie zwiększył się udział Greków w handlu w basenie Morza Śródziemnego. Rozwój handlu stymulowało odrodzenie Bliskiego Wschodu(pod przewodnictwem Asyrii) po okresie ciemnym, bedącym nastepstwem będącym nastemstwem inwazji plemian koczowniczych w XII i XI wieku p.n.e. Powstanie zamorskich kolonii handlowych o korzystnej lokalizacji sprawiło, iż greckie miasta-państwa mogły zacząć czerpać istotne korzyści z gospodarczej odnowy. Jednocześnie kolonie przynosiły rozwiazanie coraz bardziej paloncego problemu niedostatku ziemi uprawnej, spowodowanej gwałtownym wzrostem populacji - cześć ludności mogla teraz znaleźć nowe miejsca zamieszkanie w zakładanych koloniach.
    I tym razem główna siłą napędową przemian byli jońscy Grecy. Pierwsz znana kolonia zostala zalożona w IX wieku p.n.e. przez osadników z Eubei w al. Mina, u ujścia rzekiOrontes na terytorium Syrii. Zadaniem kolonistów było było wykorzystanie rozkwitu handlu na Bliskim Wschodzie. al. MIna nie była wyłącznie grecka kolonią i zapewne bełniła rolę faktorii handlowej. Kiedy w VIII wieku p.n.e. tempo zakładania zamorskich kolonii znacznie wzrosło., Jonowie nadal stanowili główną siłę nowego ruchu. Często emigracja nie była dobrowolna, a osadników wybierano droga losową. Choziaż kolonie za zwyczaj utrzymywły bliskie kontakty z macierzystymi miastami, od poczatku było zakładane jako niezależne miasta-państwa.
    Świetnie rozwijające się kolonie powstały na wybrzeżu Azji Mniejszej i w północnej części Morza Egejskiego (w Tracji i Macedonii), lecz obecność fenickich portów i innych potęg handlowych we wschodnim rejomie Morza Śródziemnego ograniczła możliwości tamtejszego osadnictwa. W tej sytuacji Grecy zwrócili się na zachód. Szczególnie atrakcyjne okazały się sycylia i Italia, ponieważ ich linie brzegowe stwarzały możliwość budowy wielu portów handlowych, a żyzne ziemie uprawne stanowiły podstawę utrzymania kolonistów. Na terenie Sycylii i Italii aktywna działalność osadnicza rozpoczęli także Grecy doryccy. Wśród ich kolonii w tym regionie wymienic należy Syrakuzy, które miały stać się jednym z najwazniejszych miast greckich w V wieku p.n.e. Stosunki miedzy miejscową ludnoscią Sycylii i Italii, a osadnikami Greckimi były znikome. Działo się tak ponieważ Grecy zagarnęli najlepsze ziemie. Greccy osadnicy potrafili stawiac jednak czoło słabo zorganizowanemu oporowi aż do III wieku p.n.e., kiedy zostali podbici przez Rzymian, kontrolujac już wówczas prawie całą Italię.
    W VII wieku p.n.e. zarówno Dorowie, jak i Jonowie zaczęli zakładać kolonie wzdłuż wybrzeży Morza Czarnego. Przyciagnął ich tu głównie łatwy dostęp do żyznych ziem na sycylijskich stepach. Aby wyżywić ludność rozrastających się ojczystych miast, Grecy wymieniali tu wino, oliwę ceramikę i towary luksusowe na ziarno. Pod koniec VII wieku p.n.e. egipski faraon Amazis zezwolił Jończykom na założenie kolonii w Naukratis w Delcie Nilu. Grecy tworzyli najlepsze oddziały egipskiej armii i cieszyli się w Egipcie dużym znaczeniem politycznym, sami także ulegali wpływa egipskiej sztuki i architektury.
    Kolonizacja południowego obszaru Morza Śródziemnego ograniczona była istniejącą już dominację fenicką w Kartaginie, lecz w VI wieku p.n.e. Jończycy założyli osiedla na wybrzeżach Korsyki, Galii i Hiszpani. Greckie faktorie powstały także na zamieszkałych przez Etrusków obszarach północnej Italii. Dzięki nim cywilizacja grecka zaczeła wywierać znaczący wpływ na Etrusków. Stosunki między grekami a Etruskami bywały jednak często napięte, ponieważ oba narody rywalizowały o dominacjną pozycję w handlu na północ od Alp. Załóżenie Massali (Marsylii) okazało się dla Etrusków poważnym ciosem, ponieważ kolonia odciagała od transalpejskich szlaków kupców, zwłaszcza sprowadzających cynę z Brytanii. Massalia straciła na znaczeniu w V wieku p.n.e., kiedy to Kartagińczycy ustanowili bezpośrednie szlaki morskie, wiodące przez słupy Herkulesa do Brytanii, przejmując lwią część handlu cyną.
    Pod koniec VI wieku p.n.e. grecka ekspancja zaczęła tracić na rozmachu, zaś w niektórych miejscach Grecy zostali wręcz zmuszeni do wycofania się ze swoich kolonii. W 539 roku p.n.e. połączona flota kartagińsko-etruska pokonała Greków w bitwie pod Alalią i wyparła ich z Korsyki. Kartagińczycy kontrolowali zachodni kraniec Sycylii, a w 515 roku p.n.e. zniszczyli założoną przez Spartę kolonię Kinyps w Trypolitani (Libia). Chociaż zachodnia część basenu Morza Śródziemnego była teraz dla Greków zamknięta, pomimo niepowodzeń pozostali oni najliczniejszym i kontrolującym największe obszary narodem śródziemnomorskim. Kultura Grecji miała jeszcze przez wiele wieków wywierać dominujący wpływ na rozwijające się cywilizacje Zachodu. Z wyjątkiem Itlii, we wszystkich innych regionach grecka ekspansja napotkała zdumiewąco mały opór ze strony miejscowej ludności. Prawdopodobnie działo się tak dlatego, że rdzenni mieszkańcy opanowanych terytorów czerpali z faktu powstania kolonii prawie takie same krzyści jak sami Grecy.

Przemiany kulturowe

    Ekspansja i kontakty handlowe pozwoliły Grekom dobrze poznać stare cywilizacje Bliskiego Wschodu i egiptu, co w poważnym stopniu pomogło im przeprowdzić zmiany kulturowe i społeczne, oznaczające przejście od zmierzchu kultury mykeńskiej do okresu archaicznego (800 - 480 p.n.e.). W VIII wieku p.n.e. miejsce swobodnego zachowania ucztujacych bohaterów Homera zajęły wyrafinowane maniery wschodnich bogaczy, którzy delektowali się posiłkiem, spoczywajac na wygodnych sofach. Egipskie style rzeźby i architektury, babilońska matematyka i astronomia oraz fenicki alfabet - wszystko to zostało przyjęte i zmodyfikowane przez bystrych i chłonnych Greków, posiadajacych wrecz genialne zdolności wykorzystywania osiągniuęć innych kultur jako podstawy nowych i poważniejszych osiągnięć. Doskonałym przykładem tego jest alfabet. Grecy okresu ciemnego byli nie piśmienni, ponieważ, cała wiedza o mykeńskim piśmie linearnym B uległa zapomnieniu.

Narodziny Sparty

    Sparta konserwatywne miasto-państwo, które nigdy nie zaznało tyranii i zachowało formę monarchii konstytucyjnej (choć niewątpliwie była ona dość szczególna), odegrała zasadniczą role w powstani nowej taktyki hoplitów. Spartanie byli jednym z doryckich plemion, które przed 1000 rokiem p.n.e. osiedliły się na terenie Lakonii, w centralnej części Peloponezu. Miasto i państwo zwane Spartą powstało w wyniku połączenia czterech wiosek. Wydaje się prawdopodobne, że właśnie temu Sparta zawdzięcza unikalną postac monarchi: państwem rządziło dwóch królów, wywodzących się z dwóch rodów królewskich. Do VIII wieku p.n.e. Sparta podbiła całą Lakonię. Jej doryccy sąsiedzi, periojkowie (perioikoi), zmuszeni byli co prawda do odbywania słuzby w spartańskiej armii, lecz pod innym względem cieszyli się uprzywilejowana pozycją. Rdzenni Achajowie, zamieszkujący ten region, pod panowaniem Sparty stali się chłopami, których nazywano pańszczyźnianymi.
    Narodziny Sparty zapoczątjkował pod koniec VIII wieku p.n.e. podbój Mesenii, położonej na zachód od Lakonii. Masenia została podzielona na równe cześci pomiądzy Spartan, zaś sami Maseńczycy uprawiali teraz ziemię jako heloci, oddajac połowe produktów swoim zdobywcą. W rezultacie Sparta w przeciwieństwie do wielu greckich miast-państw, nie musiała podejmować wysiłków kolonizacyjnych. Jedyna powazna zamorska kolonia Sparty, Tarent (obecnie Tarento we Włoszech), założona została około 706 roku p.n.e. przez obywateli, którzy z racji swojego mieszanego , jedynie półspartańskiego pochodzenia, pozbawieni byliudziału w łupach w Maseni. Uważa się, że podczas wojny z Masenią Sparta stosowała strategia prehoplicką. Zmiany w sposobie prowadzenia walki wprowadzono prawdopodobnie po poważnej klęsce, poniesionej w bitwie z wojownikami Argos w 669 roku p.n.e. Kilka lat później Sparta z ogromnym wysiłkiem stłumiła rebelie Maseńczyków (ok. 660 roku p.n.e.).
    Bunt ten wstrząsnął Spartanami. Ich maseńscy poddani przeważali nad nimi liczebnie w stosunku 7:1. Przyszłe bezpieczeństwo mogło zagwarantować Sparcie jedynie trwanie w stanie stałej gotowości do walki. Aby dopiąć tego celu, Spartanie stworzyli konstytucję, która sprzyjała rozwojowi państwa hoplitów. Zgodnie z tradycją z tradycją pomysłodawca spartańskiej konstytucji był Likurg, tajemnicza postać, o której nie wiadomo nic pewnego. Część nowożytnych historyków uważa, że był to nawet legendarny bohater. Według konstytucji zakres władzy królów Sparty był ograniczony, lecz ich prerogatywy niezwykle ważne; mieli oni między innymi prawo do wypowidania wojny i przewodzenia spartańskiej armii. Filozof Arystoteles opisał później władzę monarszą w Sparcie jako "dziedziczną funkcję naczelnego wodza, piastowana przez całe życie". w innych dziedzinach potęge tronu ograniczała rada starszych oraz zgromadzenie obywatelskie (składające się ze wszystkich hoplitów), a także, co było jedynym wypadkiem w Grecji, pieciu wybieranych co roku eforów, najwyższych urzędników w sparcie posiadajacych niezwykle szerokie uprawnienia.
    Dzieci płci męskiej w wieku siedmiu lat opuszczały rodzinny dom i poddawane były specyficznemu wychowaniu zwanemu agoge, w zorganizowanym przez państwo wspólnym obozie. Nauka była ograniczona prawie wyłącznie do ćwiczen fizycznych - gimnastyki i sztuki walki. Wszelkie luksusy w tym np. posiadanie obuwia były surowo zakazane, a racje żywnościowe celowo skape, aby chłopcy musieli sami starać się o dodatkowe pożywienie (kradzież była dopuszczalną metodą zdobywania żywności). Oficjalną aprobata cieszyły się stosunki homoseksualne i brutalne traktowanie innych. Młody człowiek mógł zademonstrowac swoja meskość zabijając helotę.. w wieku 20 lat ci, którzy ukończyli agoge stawali się pełno prawnymi obywatelami i członkami jednej z grup mężczyzn, spożywając razem posiłki i szkolac się w walce (syssytia). Chociaż młodzi mężczyźni mogli już teraz wstepować w związki małżeńskie, do ukończenia 30 roku życia musieli przebywać w swojej grupie. Potem pozwolono im zakładać własne gospodarstwa domowe, lecz codzienne wspólne jadanie posiłków nadal było ich obowiązkiem, a także głównym punktem życia towarzyskiego. Ten sposób wychowania tworzył uległe, zdyscyplinowane i pozbawione podziałów społeczeństwo, w którym pichodzenie nie miało praktycznie rzadnego znaczenia. w rezultacie Spartania nazywali samych siebie homoioi (ludźmi, którzy są równi). Filozofowie Platon i Arystoteles uwazali Sparte za państwo bliskie ideałowi. Jedynym jego minusem był, ich zdaniem, główny cel wychowania - obywatele byli przede wszystkim dzielni, nie zaś madrzy.
    W miare jak spartanie stawali się elitą militarna, wszelkie zajęcia produkcyjne pozostawiano periojka i helotą. Mieszkańcy Sparty nie posługiwali się monetami, ponieważ środkiem wymiany były sztabki żelaza, zaś handel miał niewielkie znaczenie. Państwo w dużej cześci przejeło rolę rodziny, totez Spartanki cieszyły się znacznie większa wolnością niż inne Greczyunki. Kobiety Sparty uprawiały gimnastykę nago, podobnie jak mężczyźni, co nader szokowało mieszkańców innych greckich miast - państw.
    Sparta rozpoczeła swoja terytorialna ekspansje w połowie VI wieku p.n.e., anektując położona na wschód od Lakonii Kynurię. Miażdżące zwycięstwo nad odwiecznym wrogiem, Agros, odniesione w 546 roku p.n.e., zapewniło Sparcie dominacje nad całym Peloponezem. Wojownicze państwo zwiększyło swe wpływy poprzez zawieranie obronnych sojuszy z innymi miastami - państwami Peloponezu, a także udane interwencje przeciwko dynastią tyranów w Sykionie, Koryncie, na Samos, Naksos i Atenach.

Wojny perskie

    Wojny perskie datuje się na 500 - 449 lata p.n.e., była to wojna między Persją a Grekami o wyzwolenie greckich miast-państw w Azji Mniejszej oraz w obronie niezawisłości państw Grecji europejskiej początek dało im powstanie Greków małoazjatyjskich, a w tym głównie Jonów, dlatego zwana jońską 500 - 494. Powstanie to wzieło swój początekMilecie i toczyło się pod jego przewodnictwem. Powstańcy zdobyli Sardes, lecz zostali zmuszeni do odwrotu, fakt ten, jak również klęska floty u wyspy Lade położyły kres powstania. W odwet, m.in. za pomoc udzieloną powstańcom, ruszyła na Grecję wyprawa perska pod wodzą Mardoniusza (492), zakończona rozbiciem się floty perskiej podczas burzy u przylądka Atos i ciężkimi stratami wojsk lądowych Traków. W wyprawie morskiej Datysa i Artaferenesa (490) Persowie ponieśli klęskę pod Maratonem. Ateny w przewidywaniu dalszych walk powiększyły flotę i zbudowały port w Pireusie, powstał obronny Związek Panhelleński, który Sparcie powierzył dowództwo na lądzie i morzu. Wielka wyprawa Kserksesa I lądem i morzem (480 - 479) przyniosła Persom zwycięstwo pod Termopilami i druzgocącą klęskę pod Salaminą, (Kserkses I zarządził po niej odwrót) oraz 479 pod Platejami i u przylądka Mykale. Wyniki wojen perskich: uzyskanie przez Greków dostępu do Morza Czarnego, powstanie Ateńskiego Związku Morskiego (I), kontynuującego wojnę z Persją, która zakończyła się ostatecznie tzw. pokojem Kaliasza (449) Persja zrzekła się hegemonii na Morzu Egejskim i uznała niezależność miast greckich w Azji Mniejszej. Historykiem wojen perskich był Herodot.

Ateny, ich początek i droga do demokracji

    Podczas gdy w okresie wojen perskich Sparta dysponowała najsilniejsza armią ze wszystkich państw Grecji, prawdziwa potega morską były Ateny, posiadające wspaniały port w Pireusie. Osłaniane pierścieniem gór, Ateny nigdy nie zostały podbite przez wojowniczych Dorów. Około 700 roku p.n.e. Ateny nadal posiadały plemienne, oparte na klanach społeczeństwo, przestały już być jednak monarchią.Religijnne, militarne i sądownicze funkcje króla przejeło dziewieciu urzędników zwanych archontami. Po odejściu ze stanowiska archontowie do końca życia pozostawali członkami rady starszych, która zbierała się na wzgórzu areopag poniżej akropolu i podejmowała wszystkie wazniejsze decyzje polityczne. archonci byli wybierani przez zgromadzenie ludowe. Ponieważ jednym z wymogów było szlachetne urodzenie, większość Ateńczyków nie mogła sprawowac tego urzędu, a tym samym w skład Areopagu wchodzili przedewszystkim przedstawiciele arystokracji.
    w VII wieku p.n.e. Ateny doświadczały tych samych napięć społecznych, które w Koryncie i innych miastach doprowadziły do powstania tyranii. W 632 roku p.n.e. do ustanowienia tyranii w Atenach dążył Kylon, wykorzystujac w tym celu militarne poparcie ze strony swego teścia, tyrana Megary. Ateńczycy poparli archontów i Kylon poniusł porażkę, lecz próba zamachu stanu poważnie zaniepokoił arystokrcję. W latach 621 -620 p.n.e. powstał pierwszy ateński kodeks prawny, spisany przez Drakona. Jego celem było prawdopodobnie wzmocnienie władzy arystokracji. Niezwykle surowy kodeks charakteryzował się wysokimi grzywnami i częstym stosowaniem kary śmierci; od imienia autora wywodzi się termin "drakoński".
Kodeks drakona nie położył kresu społecznym podziałom w Atenach. Sytuacje pogorszył kryzys ekonomiczny, który zmusił wielu Ateńczyków do zastawinia ziemi w zamian za żywność i ziarno. W 594 roku p.n.e. archntem został obrany prawosdawca Solon (ok. 639 - 559 p.n.e.), któremu przyznano wyłączne prawo przygotowania nowej konstytucji, by uchronic miasto przed tyrania.
    Solon uważał, że podstawą dobrze zorganizowanego społeczeństwa musi być sprawiedliwość społeczna i poprzez swoje reformy próbował zadośćuczynić żądaniom wszystkich klas. Rozwiązał wynikający z zadłużeniaobywateli kryzys, znosząc niewolę za długi, doprowadzajac do repatriacji sprzedanych za granicę dłużników i umarzajac największe długi. Monopol władzy, jaki dotąd automatycznie posiadała arystokracja, przestał istnieć: warunkiem sprawowania urzędów publicznych Solon uczynił nie pochodzenie, lecz majatek. Ludność została podzielona na cztery klasy, którym przyznano prawa polityczne w zależności od posiadanego stanu majątku.
    Ponieważ trzon dwóch najbogatszych klas, spośród których można było wybierac urzędników, stanowiła arystokracja, reforma nie pomniejszyła jej dominującej roli w społeczeństwie. aby podważyć znaczenie szlachetnie urodzonych, tworzacych Areopag, Solon powołał zgromadzenie ludowe, składajace się z 400 członków wybieranych przez cztery plemiona Ateńczyków. Zgromadzenie posiadało władzę uprawomacniania ustaw, nad którymi głosowało, lecz rada Areopagu zachowała władze wetowania każdego prawa, stojącego w sprzeczności z konstytucją.
    Solon wprowadził także reformy ekonomiczne, kóre miały zwiększyć żywnościowa samowystarczalność aten i doprowadzić do rozkwitu handlu i rzemiosł. Około 550 roku p.n.e. Attyka stała się wiodącym centrum produkcji ceramiki 9wczesniej te role pełnił Korynt). Dokonano także niewielkich reform własności ziemskiej, lecz Solon zawiudł swoich zwolenników nie podejmujac próby nadania ubogim ziemi bogaczy. Arystokracja protestowała przeciwko umożeniu długów, ponieważ wcześniej zadłużenie pozwalało im zmuszać chłopów do poddaństwa, a także przeciwko atakom na dawne przywileje poltyczne. Aby nie uczestniczyć w wywołanych swojimi decyzjami kontrowersjach, solon natychmiast po opuszczeniu urzędu udał się na dowolne wygnanie.
    Konstytucja Solona stała się kamieniem węgielnym politycznego dziedzictwa, jakie ateny pozostawiły światu: demokracji, której rozwój nastąpił w końcu VI wieku p.n.e.. Jednak wkrótce demokracja poniosła porażkę. Z powodu nowej taktyki prowadzwadzenia wojny polityczne zanczenie klasy hoplitów zaczęło gwałtownie rosnąć. Żądania demokratycznej konstytucji i ponownego rozdziłu gruntów stawały się coraz ostrzejsze. W miare jak pozycja arystokracji zaczęła słabnąć nsilała się walka o władzę. Przez następne 50 lat Ateny były rozdarte konfliktami frakcyjnymi i klasowymi.
    W 546 roku p.n.e. tyranem aten został, po dwóch wcześniejszych próbach Pizystrat (ok. 605 - 527 p.n.e.). w przeciwieństwie do wielu innych tyranów Pizystrat nie cieszył się poparciem ludu, musiał wiec przeznaczyc swój ogromny majątek na rekrutacje najemnej armii, dzieki której udało mu się zdobyć władzę. Pizystrat dobrze wybrał moment ataku: nienawidząca tyranii Sparta, która w innej sytuacji próbowała by pewnie interweniować, zajęta była wojna z Argos. Pizystrat odniusł łatwe zwycięstwo nad Ateńczykami. Tyran zreszta okazał się utalentowanym i energicznym władcą, który szybko zaskarbił sobie poparcie ludu. Przyczyna jego powodzenie były reformy i efektywne posuniecia w polityce zagranicznej, które szybko doprowadziły do zwiększenia wpływów Aten w obszarze Morza Egejskiego.
    Następcami Pizystrata zostali jego dwaj synowie, Hippiasz i Hipparch, którzy kontunuowali polityke ojca. Hipparch został zamordowany przez członków rywalizującego z nim o władze arystokratycznego rodu.     Interwencję Spartan przygotował Kleistenes, przedstawiciel wygnanego rodu Alkmeonidów. Jego nawoływania do zreorganizowania ateńskiego społeczeństwa na rzezc demokracji spotkały się z twarda opozycja ze strony części arystokratycznych rodzin, pragnących przywrócenia dawne porządku, a jednocześnie zyskały mu poparcie ludu. Wyraźne zróznicowanie regionów geograficznych w Attyce sprzyjało utrzymywaniu lokalnych rywalizacji, które arystokracja i tyranii wykorzystywali do własnych celów. Reformy Kleistenesa usiłowały obalić oparty na podziałach terytorialnych system plemienny, który sprzyjał umacnianiu władzy arystokracji.
    Kleistenes podzielił Attykę na trzy regiony - część wewnętrzną, wybrzeże i miasto z okolicznym zapleczem. Liczba plemion wzrosła z czterech do dziesieciu, kazdemu z nich nadawano pewien obszar (trittye) we wszystkich trzech regionach. Zaowocowało to przełamaniem tradycyjnego podziału społeczeństwa, a dzięki wymieszczaniu ludności z różnych terenów, doprowadziło do zwiększenia poczucia wspólnej torżsamości. W ramach każdego trittye podstawowa jednostką lokalnej administracji stanowił dem, których w sumie było około 170. Nowe plemiona stały się także podstawą organizacji militarnej. Mężczyźni z każdego plemienia tworzyli oddzielne regimenty, na czele których stali wybrani dowódcy. Każde plemię wybierało teraz 50 przedstawicieli do rady pięciuset, podzielonej na dziesieć komitetów, odpowiedzialnych za codzienne funkcjonowanie państwa. Demokracja nie zakończyła okresu wpływów i prestiżu arystokracji.