Nazwiskiem, pod którym weszła do literatury, obdarzył ją pierwszy, nie kochany mąż, Piotr Orzeszko. Eliza Pawłowska wyszła za niego w wieku siedemnastu lat. P pięciu latach pobytu na pensji u sióstr sakramentek w Warszawie, nie miała nic przeciwko małżeństwu z przystojnym, dwukrotnie starszym ziemianinem. Narzeczeństwo trwało zaledwie kilka tygodni i po hucznym weselu Eliza udała się wraz z mężem do jego pięknego, lecz mocno zadłużonego majątku na Polesiu, zabierając część książek z bogatej biblioteki zmarłego wcześniej ojca. W małżeństwie nie zaznała zaspokojenia ani swych potrzeb uczuciowych, ani - rozbudzonych pod wpływem licznych lektur - aspiracji intelektualnych.

Po pięciu latach nie udanego pożycia, gdy zaczęła poważnie myśleć o separacji, wybuchło powstanie styczniowe. W dworze państwa Orzeszków udzielano schronienia i pomocy powstańcom, w tym Romualdowi Trauguttowi, którego Eliza swoją elegancką karetą dowiozła do granicy Królestwa Polskiego. Echa powstańczej tragedii, często zaszyfrowane z obawy przed rosyjską cenzurą, przewijały się potem przez całą jej twórczość, czego przykładem może być najbardziej znana i najwybitniejsza powieść Orzeszkowej - Nad Niemnem.

Męża opuściła ostatecznie w roku 1864 i wróciła do rodzinnego majątku pod Grodnem. Tam dotarła do niej wiadomość, że Piotr Orzeszko, oskarżony o sprzyjanie powstaniu, został zesłany do Permu, a jego majątek skonfiskowano. Nie udała się z nim na wygnanie, choć wówczas czyniło tak wiele kobiet i, ku powszechnemu zgorszeniu, przeprowadziła niesłychanie kosztowny, trwający dwa lata, proces rozwodowy. W tym czasie przeżyła wielką miłość do starszego o pięć lat doktora medycyny, Zygmunta Święcickego oraz zaczęła publikować swoje pierwsze opowiadania. Niestety, walka o osobiste szczęście zakończyła się podwójną klęską: narzeczony wycofał się, a zadłużony majątek przeszedł w ręce rosyjskie.

Dzięki radom znanego adwokata, Stanisława Nahorskiego, ocaliła niewielki kapitał, który umożliwił jej kupno mieszkania w Grodnie. Później Nahorski prowadził również interesy wydawnicze oraz coraz bardziej znanej, niesłychanie pracowitej pisarki (pozostawiła ponad pięćdziesiąt tomów prozy i dziewięćdziesiąt tomów korespondencji). Ich znajomość przerodziła się w trwały związek, który po trzydziestu latach, gdy zmarła nieuleczalnie chora żona adwokata, został usankcjonowany ślubem. Nahorski zmarł dwa lata później, a pisarka przeżyła jeszcze czternaście pracowitych lat, żywo interesując się nowymi prądami literackimi i filozoficznymi oraz wynalazkami - bywała w kinematografie, a w 1909 roku założono jej telefon.

KALENDARIUM
20 czerwca 1841 - w oddalonym około 40 km od Grodna dostatnim dworze przychodzi naświat Eliza, córka Benedykta Pawłowskiego i Franciszki z domu Kamieńskiej
1843 - śmierć ojca
1846 - powtórne wyjście matki za mąż, za Konstantego Widackiego
1851 - śmierć jedynej, starszej siostry Elizy - Klementyny
21 stycznia 1858 - ślub z Piotrem Orzeszką
1860-1862 - demonstracje patriotyczne, początki działalności społecznej Elizy (wraz z młodszym bratem męża zakłada szkołę dla chłopskich dzieci)
1866 - debiut: opowiadanie Obrazek z lat głodowych
1869 - uniewżnienie małżeństwa; sprzedaż rodzinnego majątku i przeprowadzka do Grodna
1873 - powieść Marta
1874 - śmierć Piotra Orzeszki
1878 - śmierć matki (odziedziczone pieniądze pisarka przeznaczyła na księgarnię polską w Wilnie); powieść Meir Ezofowicz
1879 - zostaje współwłaścicielką wydwnictwa polskiego w Wilnie
1882 - zamknięcie wydawnictwa w Wilnie i interniwanie pisarki w Grodnie na pięć lat
1885 - wielki pożar w Grodnie (Orzeszkowa organizuje pomoc z wielu stron Polski); powieści Dziurdziowie i Niziny
1888 - powieści Nad Niemnem i Cham
1894 - ślub ze Stanisławem Nahorskim
1896 - śmierć męża (atak serca)
1905,1909 - kandydowanie do Nagrody Nobla
1910 - cykl Gloria victis poświęcony powstaniu styczniowemu; 18 maja - śmierć pisarki